નવી દિલ્હીઃ રિલાયન્સની જિયો સંસ્થાને સરકારની પ્રતિષ્ઠિત શૈક્ષણિક સંસ્થાનું માન સન્માન મળ્યું છે, પરંતુ હજુ સુધી તેણે લોકોમાં પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવાનું બાકી છે. કેન્દ્ર સરકારે તેને પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાન જાહેર કરી છે. જિયો શૈક્ષણિક સંસ્થાને ભારતીય ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજીની સમકક્ષ મુકી છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પસંદ કરવામાં આવેલી છ સંસ્થાઓ પૈકીની એક જિયો છે. જેનો વિવાદ વકરી રહ્યો છે, કે રિલાયન્સ જ કેમ. અન્ય પ્રતિષ્ઠિત શૈક્ષણિક સંસ્થા કેમ નહીં.  

સોમવારે માનવ સંશાધન વિકાસ પ્રધાન પ્રકાશ જાવડેકરે ઉચ્ચ શિક્ષણની છ સંસ્થાઓના નામ જાહેર કર્યાં હતા. જેમાં ત્રણ જાહેર અને ત્રણ ખાનગી ક્ષેત્રની પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.

તેમાંની એક નીતા મુકેશ અંબાણીની જિયો ઇન્સ્ટિટ્યુટ છે. જેની સ્થાપના રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવી છે. જે ભારતની સૌથી મોટી ખાનગી કંપનીના દાનથી ચાલતી સંસ્થા છે. તેની સાથે જ જિયો સંસ્થા સરકારના ઉચ્ચ શિક્ષણના નિયમનોમાંથી સ્વતંત્રતા મેળવે છે.

સરકારના વિચાર પ્રમાણે, સંસ્થાના શ્રેષ્ઠ ટેકનિકલ બાબતોમાં અભ્યાસક્રમ અને સંશોધનો હાથ ધરવા જોઈએ. પ્રખ્યાત સંસ્થાઓમાં વૈશ્વિક તુલનાત્મક સુવિધા સાથે તે વિદેશી અને ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો તેમાં હોવા જોઈએ.  

જિયો સંસ્થામાં આ પૈકીનું કંઈ જ નથી કે અસ્તિત્વ પણ ધરાવતી નથી. હજુ સુધી, તેને "ઇન્સ્ટિટ્યુશન ઓફ ઇનિસિન્યસ" જાહેર કરવામાં આવી છે, જે દિલ્હી અને મુંબઈમાં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી સાથે, બેંગ્લોરમાં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ, પિલ્લીની રાજસ્થાનમાં બિરલા ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી, જે 1964 માં સ્થપાઈ હતી અને મનિપાલ એકેડેમી ઓફ હાયર એજ્યુકેશન, જે કસ્તૂરબા મેડિકલ કોલેજથી 1953માં શરૂ થઈ હતી તેની હરોળમાં મૂકી દેવામાં આવી રહી છે.

સરકારની મૂળ યોજના તો દેશની જાહેર અને ખાનગી 20 સંસ્થાઓને ખાસ દરજ્જો આપવાની હતી, પરંતુ ભુતપૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એન ગોપાલસ્વામીની આગેવાની હેઠળની ચાર સભ્યોની નિષ્ણાત સમિતિએ માત્ર છ સંસ્થાને જ લાયક માની છે. ગોપાલસ્વામીએ ઇકોનોમિક ટાઇમ્સને જણાવ્યું હતું કે, “અમે યોગ્યતાના માપદંડને ધ્યાનમાં લીધા હતા અને અમને 20 જેટલી સંસ્થાઓ મળી નથી, જેને અમે દસ વર્ષમાં ટોચની 500 વૈશ્વિક રેન્કિંગ સંસ્થામાં સ્થાન આપી શકે, એવું અમે અનુભવતા ન હતા.”

તેમણે ઉમેર્યું હતું કે શૈક્ષણિક રેંકિંગની ટોચ પર સૌથી વધુ અમેરિકન અથવા બ્રિટીશ યુનિવર્સિટીઓ 100 વર્ષથી અસ્તિત્વમાં છે, જ્યારે ભારતીય સંસ્થાઓ “બહુ નાની” છે અને તેથી, “ઘણી સંસ્થા એક પણ સિદ્ધિ હાંસલ કરી શકતી નથી.”

ગુણવતા અંગેના આગ્રહથી જિઓ સંસ્થા દ્વારા ઉચ્ચ ગ્રેડ બનાવી શકાતી નથી, દેશમાં ઘણી સારી ખાનગી યુનિવર્સિટીઓના કેટલાંક સંચાલકોએ Scroll.in.ને જણાવ્યું હતું  

ઉત્તર ભારતની એક ખાનગી યુનિવર્સિટીની ગવર્નિંગ બોડીના એક સભ્યએ કહ્યું હતું કે, “તમે એમ ન કહી શકો કે તમે 20 સંસ્થાઓને પસંદ કરી શક્યા નહીં. રિલાયન્સના સમાવેશમાં આખી વસ્તું જ ખરાબ થઈ જાય છે. તે થાકેલા અંગૂઠાની જેમ ઊભી છે. સરકાર કદાચ એવી દલીલ કરશે કે બિરલાની BITS પિલાની શરૂ થઈ હતી, બટ કમ ઓન.”

Scroll.in એ જિયો ઇન્સ્ટિટ્યૂટના વિગતવાર પ્રશ્નો ગોપાલસ્વામીને જિયોની પસંદગી વિશે વિગતવાર પ્રશ્નો લખીને પૂછ્યા હતા, તેમણે જવાબ આપ્યો ન હતો.

જાહેરાત થઈ તેના દિવસ દરમિયાન માનવ સંશાધન વિકાસ મંત્રાલયે મૌન રાખ્યું હતું. સાંજે પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યૂરો દ્વારા છ પાનાનું નિવેદન બહાર પાડ્યું હતું.  જેમાં જિયો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અંગેના કેટલાક સામાન્ય વિચારો રજૂ કરાયા હતા.  જેમકે જિયો વિશ્વની સૌથી નાની એવી વિશ્વની ટોચની 100 યુનિવર્સિટીઓ હોવાનો ઇરાદો ધરાવે છે.  જિયો શક્તિશાળી બનશે. તેમાં પ્રવેશ મેરિટ આધારિત હશે. તેમાં 10 શાખા હશે. એન્જિનિયરિંગ, તબીબી વિજ્ઞાન, રમતો, કાયદો, પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ, વિજ્ઞાન, શહેરી આયોજન વગેરે સહિત મળીને કુલ 50 થી પણ વધુ વિદ્યાશાખાઓ સાથે શરૂઆતથી મલ્ટિડિસિપ્લિનરી સંસ્થા હશે. જિયો સંપૂર્ણરીતે નિવાસી યુનિવર્સિટી સિટી બનાવશે.

અધિકારીએ એ પણ જણાવ્યું હતું કે સરકારની નીતિ પ્રમાણે ગ્રીનફીલ્ડ સંસ્થાઓને નવા પ્રોજેક્ટ માટે મંજૂરી આપી છે.

જિયો ઇન્સ્ટિટ્યૂટની પસંદગીના વિવાદમાં, લગભગ સાંજે 8.30 વાગ્યે, માનવ સંસાધન મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા સાથે એક નોંધ પ્રકાશિત કરી હતી. “આ જોગવાઈ-ગ્રીનફિલ્ડ સંસ્થાઓ માટે ખાનગી રોકાણને આકર્ષવા, વૈશ્વિક સ્તરે શૈક્ષણિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવાની પરવાનગી આપવાનો છે, જેથી સમગ્ર રાષ્ટ્રને ફાયદો થશે”, એમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

ગ્રીનફિલ્ડ સંસ્થાઓ પાસેથી અગિયાર અરજી મળી હતી. નિષ્ણાત સમિતિએ તે નક્કી કરવા માટે ચાર બાબતો અપનાવી હતી. જેમાં, જમીનની પ્રાપ્તિ, ખુબ ઊંચી લાયકાત અને વિશાળ અનુભવ, ઉપલબ્ધ નાણાં ભંડોળ અને સ્પષ્ટ વાર્ષિક લક્ષ્યાંક અને એક્શન પ્લાન સાથેની વ્યૂહાત્મક યોજના  સમાવિષ્ટ છે.

 “સમિતિ નિષ્કર્ષ પર આવી છે કે 11 માપદંડમાંથી, ફક્ત જિયો સંસ્થાએ ઉપરોક્ત તમામ માપદંડો પૂરા કર્યા હતા. તેથી એક સંસ્થાન સ્થાપવા માટેના ઉદ્દેશ પત્ર મોકલવા માટે ભલામણ કરવામાં આવી હતી,”  તેવું મંત્રાલયની નોંધમાં જણાવ્યું હતું.

પરંતુ, ખાનગી અને જાહેર સંસ્થાઓના સંચાલકો અને શિક્ષકો પણ કહે છે કે આ નીતિ પોતે જ અધૂરી છે. ખાનગી યુનિવર્સિટીએ અરજી કરી હતી. તેના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ કહ્યું હતું કે, “નવી સંસ્થાને ટેકો આપવામાં આવે તો મને કોઈ વાંધો કે પ્રશ્ન નથી, પરંતુ હાલની સંસ્થાની સિદ્ધિ અવગણવામાં આવે તે યોગ્ય નથી."

ખરેખર તો, પ્રારંભથી જ સૂચિત અથવા ગ્રીનફિલ્ડ કેટેગરીના શિક્ષકો શંકાસ્પદ હતા. નોઇડા સ્થિત ખાનગી યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષકને કહ્યું હતું - માત્ર નાણાં અને જમીન છે તેવી રિલાયન્સ શરૂઆતથી આ સ્ટેટસ મેળવી લેશે.”

Scroll.in એ રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશનને વિગતવાર પ્રશ્નો મોકલી આપ્યા છે. તેણે જવાબ આપ્યો નથી. જો તે આવશે ત્યારે આ અહેવાલમાં લેવામાં આવશે.

પસંદગી માટેનો ધોરણ

પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓને પસંદ કરવાની યોજના પ્રથમ વખત નાણા પ્રધાન અરુણ જેટલીએ 2016માં બજેટ વખતે જાહેરાત કરી હતી. પછી, 20 જાહેર અને ખાનગી સંસ્થાઓને પસંદ કરવાની યોજના હતી જેનું નિયંત્રણ યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ કમિશન દ્વારા થવાનું હતું.

આ નીતિને 2016માં તૈયાર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ ખાનગી સંસ્થાનોને નાણાંકીય ટેકો આપવાની  દરખાસ્ત સહિત અનેક કારણોના લીધે, પછી તે પડતી મુકવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. 10 પ્રતિષ્ઠિત  જાહેર સંસ્થાઓ માટે જ રૂ. 10,000 કરોડ જરૂર પડે તેમ હતા.

માપદંડ પ્રમાણે ભારત અને વિદેશના વિદ્યાર્થીઓ તેમાં હોવા જોઈએ, 20 વિદ્યાર્થી દીઠ ઓછામાં ઓછા એક પ્રાધ્યાપક હોવા જોઈએ. પછી તેઓએ તે શિક્ષકોની સંખ્યા વધારી અને નક્કી કર્યું કે એક શિક્ષક દીઠ 10 વિદ્યાર્થી હોવા જોઈએ.

વર્તમાન સંસ્થાન પાસે રૂ.60 કરોડનું ફંડ હોવું જોઈએ. જે 10 વર્ષે વધારીને રૂ.150 કરોડ સુધી થઈ શકે તેવી ક્ષમતા હોવા જોઈએ. ગેરંટેડ પાઈપલાઈન માટે રૂ.500 કરોડ અને વિશ્વસનીય પ્લાન માટે રૂ.1000 કરોડ હોવા જરૂરી છે. ટ્રસ્ટ કે સોસાયટી પાસે રૂ.5000 કરોડનું ભંડોળ હોવું જોઈએ. જે સોસીયટીના સંયુક્ત સભ્યો પાસે રૂ.3000 કરોની સંપત્તિ હોવી આવશ્યક છે.

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યૂરોના અધિકારીએ જાહેર કરેલી વિગતો પ્રમાણે રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશન પાસે રૂ.9,500 કરોડનો પ્રોજેક્ટ છે.

'વર્લ્ડ ક્લાસ સંસ્થાઓ'

કેન્દ્ર સરકારે પસંદ કરેલી સંસ્થાઓ હવેથી યોજનામાં નક્કી કરેલા નિયમો દ્વારા ચાલશે. જે હાલની અને પ્રસ્તાવીક સંસ્થાને ખાસ દરજજો આપવામાં આવશે.

પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓનો મુખ્ય ધ્યેય તો વૈશ્વિક યુનિવર્સિટીનું રેન્કિંગ સિસ્ટમમાં એક સન્માનજનક સ્થાન કે ક્રમ

ટાઈમ્સ હાયર એજ્યુકેશન વર્લ્ડ યુનિવર્સિટિ કે શાંધાઈની ડિયોઓ ટોંગ યુનિવર્સિટિની જેમ વિશ્વના ટોચના 500ના ક્રમે આવે છે. ત્યાર બાદ તેના રેંકીંગમાં સતત સુધારો થવો જરૂરી છે. જેથી તે 100ના રેકીંગમાં આવી જાય.

મર્યાદિત વિજેતાઓ

કોઈ ખાનગી યુનિવર્સિટી માપદંડો પૂરા કરવા માટે જાહેર ભંડોળ મેળવશે નહીં

માત્ર ત્રણ ખાનગી યુનિવર્સિટીઓની પસંદગીથી ઘણા નિરાશ થયા છે.

અશોકા યુનિવર્સિટીના પ્રમાથ રાજ સિંહે કહ્યું હતું કે, 20 સંસ્થાઓ પસંદ કરાવની પ્રક્રિયા કરવામાં આવી હતી. મારી છાપ એવી હતી કે, પછી 10 સંસ્થાઓની પસંદગી કરવામાં આવશે. તેમને એક તક પણ આપવામાં આવી હતી. માત્ર ત્રણ વિજેતાઓને પસંદ કરવા માટે જ આ ન હતું. સુધારો કરવા માટે આ તક ગુમાવી છે.

સમિતિને ખોટી સમજવા માટે તેઓ એક માત્ર નથી, એક ખાનગી યુનિવર્સિટીના સભ્યએ કહ્યું હતું કે, અમલ કરવાની પ્રક્રિયામાં બધું જ કડડભૂસ થઈ ગયું હતું. પસંદગી સમિતિએ યોગ્ય રીતે કોઈને જણાવ્યું જ ન હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે, તેઓએ જે નિર્ણય કર્યો છે તે રિલાયંસને સમાવવા માટે જ કર્યો છે.

એક ખાનગી યુનિવર્સિટીના ઉપાધ્યક્ષનું કહેવું છે કે, વિશ્વ કક્ષાની સંસ્થાઓના નિર્માણ માટે સારો રસ્તો એ છે કે, પૂર્વ એશિયાના ઘણાં દેશમાં મોટા પાયે વિકાસ થયો છે. એવું કહેવું આઘાતજનક છે કે, માત્ર 6 સંસ્થાઓ જ ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ આપી શકે તેવી લાયકાત ધરાવે છે.

આ લેખ scroll.in પરથી સહાભાર લેવાયો છે જેના લેખક શ્રેયા રાય ચૌધરી છે, લેખના મંતવ્યો લેખકના પોતાના અંગત મંતવ્યો છે.